Sledeći tekst je delom priređen na osnovu rada Women’s Porno: The heterosexual female gaze in porn sites “for women, koji je Teri Šauer objavila 2005. u junskom broju interdisciplinarnog žurnala Sexuality & Culture.
Namera tog rada je bila da ispituje estetske, političke i kulturne implikacije takozvane „ženske pornografije“, oslanjajući se na teorijske okvire Džudit Batler, Mišela Fukoa i drugih poststrukturalističkih mislilaca. Kroz komparativnu tekstualnu analizu specifičnih internet lokacija koje se identifikuju kao namenjene heteroseksualnim ženama, cilj mu je bio da se utvrdi da li i kako ovakvi sadržaji doprinose stvaranju novih pozicija za ženski subjekt gledanja, kao i da li se mogu razumeti kao oblik onoga što Batler definiše kao „pobunjenički govor“ koji remeti normativne strukture roda, moći i seksualnosti. Tako, umesto da pornografiju sagledava kroz prizmu cenzure i represije, tekst polazi od ideje da ona može biti i prostor otpora, reinvencije i političkog izraza.
Ali da prvo vidimo feministički pogled na pornografiju. Pornografija, kaoi takva, predmet je različitih feminističkih perspektiva koje se razlikuju u svom pristupu i razumevanju seksualnosti i moći. Tri glavna feministička pogleda na pornografiju su: moralno konzervativni, liberalni i radikalno feministički.
Moralno konzervativni pogled smatra da je seksualnost potencijalno disruptivna i treba je držati unutar tradicionalne, patrijarhalne porodice. Pornografija se vidi kao ozbiljno moralno zlo jer prikazuje seks van tog okvira i koristi ga u komercijalne svrhe.
Liberalni pogled smatra seksualnost kao važan deo ljudskog izraza i da je sloboda da se ispune erotske želje bez prinude ključna za ljudsku slobodu. Pornografija je samo komercijalni izraz seksualnosti i treba je regulisati samo u slučajevima zloupotrebe ili kada narušava javni moral.
Radikalni feministički pogled (poznat i kao anti-pornografija) smatra da pornografija održava i učvršćuje mušku dominaciju kroz prikazivanje žena kao objekata za muško zadovoljstvo. Ona doprinosi rodnoj nejednakosti jer seksualizuje i brutalizuje žene i normalizuje njihovu potčinjenost.
Uz te dominantne feminsitičke poglede na pornografiju postoji i post-feministički pristup koji tvrdi da su ciljevi drugog talasa feminizma već postignuti i da je sada moguće uživati u erotskim sadržajima na novi način, bez patrijarhalnih konotacija. Ovaj pogled odbacuje binarnu predstavu muške i ženske seksualnosti koju propagiraju radikalni feministkinje.
Lezbijsku pornografiju, kao kategoriju, feminističke perspektive uglavnom zanemaruju, što može biti posledica stereotipa o aseksualnosti lezbijki i male komercijalne vrednosti ovog segmenta industrije. Međutim, lezbijska pornografija se smatra i važnim sredstvom za osnaživanje i obrazovanje o lezbijskom seksualitetu unutar i van lezbijske zajednice. Taj pogled zastupa ideju da ona može pomoći u rušenju stereotipa i promovisanju seksualnosti koja nije definisana muškim pogledom, čime se izazivaju tradicionalne feminističke teorije kao što je “muški pogled”. Takođe, smatra se da može omogućiti heteroseksualnim ženama da istraže svoje seksualnosti izvan patrijarhalnih okvira.
Ova specifična uloga lezbijskog sadržaja događa se u okviru šireg fenomena pornografije koja, u savremenom digitalnom dobu, predstavlja jedan od najrasprostranjenijih oblika vizuelne i tekstualne kulture, sa globalnim tržištem koje generiše milijarde dolara godišnje. Tokom poslednje dve decenije, paralelno s rastućom dostupnošću internet sadržaja, došlo je do fragmentacije pornografije u brojne nišne podžanrove. Jedan od njih jeste i sve prisutnija kategorija označena kao „pornografija za žene“. Ova forma ne samo da odražava promenu u tržišnoj dinamici i ciljanju publike, već otvara i teorijske, estetičke i političke rasprave o subjektivnosti, rodnim odnosima i seksualnosti.
Pornografija za žene, kako se promoviše i oblikuje na specifičnim internet platformama, nastoji da rekonstruiše način na koji je žensko seksualno zadovoljstvo predstavljeno i doživljeno u okviru pornografskog diskursa. Za razliku od tzv. mainstream pornografije koja je dominantno oblikovana muškom perspektivom i usmerena ka heteronormativnom muškom posmatraču, ovi sajtovi teže drugačijem pristupu koji uključuje narativnu strukturu, emocionalni kontekst i redefinisanu dinamiku moći.
U tom smislu, pornografija za žene ne predstavlja samo tematski ili vizuelni pomak u odnosu na dominantni pornografski model, već funkcioniše kao specifičan kulturni artefakt kroz koji se preispituju granice reprezentacije, identiteta i užitka. U okviru fukoovske genealogije seksualnosti, ovi sajtovi se mogu razumeti kao mesta proizvodnje nove „seksualne istine“ – istine koja se ne oslanja na tradicionalne binarnosti muško/žensko, aktivno/pasivno, subjekt/objekat, već ih aktivno destabilizuje. Seksualno zadovoljstvo, koje je u tradicionalnoj pornografiji bilo gotovo isključivo vezano za muški orgazam i vizuelnu dominaciju, ovde biva artikulisano kroz drugačiju semantiku tela, pogleda i afekta.
Iz perspektive teorije performativa, kako je razvija Džudit Batler, „ženska pornografija“ može se posmatrati kao niz kulturnih performansa koji reinskribiraju simboličke prakse roda. Ove reprezentacije nisu neutralne niti spontano oslobađajuće; one deluju unutar polja normativnosti koje se samo kroz reiteraciju može promeniti. Kada žene, kao autorke, režiserke, glumice i publika, preuzmu poziciju unutar pornografskog aparata, one ne samo da proizvode alternativne diskurse seksualnosti, već potkopavaju i samu pretpostavku da je seksualnost stabilna, fiksirana i jednoznačna.
Upravo u toj mogućnosti reinskripcije i otpora leži subverzivni potencijal ove forme. „Pobunjenički govor“, kako ga Batler definiše, nije eksplicitan otpor već destabilizacija konvencija iznutra, putem ironije, parodije, hibridizacije i strateškog prisvajanja vizuelnih kodova mejnstrim pornografije. U tom okviru, pornografija za žene ne mora nužno biti antipornografska, već može biti antipatrijarhalna: ona može zadržati eksplicitnost, ali promeniti njenu funkciju; može prikazivati seksualne činove, ali ih učitati drugačijim značenjima; može koristiti prepoznatljive forme, ali ih rasporediti na načine koji proizvode nova značenja, nove pozicije uživanja i subjektivnosti.
Na ovaj način, ženska pornografija otvara prostor za drugačiju vrstu gledanja, ne samo za žene, već za sve subjekte koji su marginalizovani ili nevidljivi u okviru tradicionalnih pornografskih režima reprezentacije. Umesto da se zadovolji pukom inverzijom moći (muška objektivacija zamenjena ženskom), ova forma teži uspostavljanju dijaloga, afektivne rezonance i polisemije. Seks postaje više od akta; postaje tekst koji je moguće čitati, tumačiti, pregovarati.
Ostaje, naravno, pitanje u kojoj meri ova forma uspeva da izbegne aproprijaciju, komodifikaciju i reintegraciju u postojeće tržišne logike koje neumorno tragaju za novim „nišama“ i potrošačkim profilima. Ipak, čak i pod tim uslovima, „pornografija za žene“ zadržava potencijal da destabilizuje i transformiše, ako ne samu industriju, onda barem načine na koje zamišljamo seksualnost, užitak i rod u digitalnom dobu.
U svetlu prethodno iznetih teorijskih okvira i analize mejnstrim hetero-muške pornografije, jasno je da „ženska pornografija“ funkcioniše kao svojevrsna kritika i dekonstrukcija dominantnih pornografskih kodova. Tradicionalna pornografija reprodukuje ritualizovane prikaze ženskog tela kao pasivnog, infantilizovanog i objekifikovanog. Nasuprot tome, ženska pornografija pokušava da reartikulacijom tih istih kodova proizvede nove modalitete gledanja, afektivne angažovanosti i subjektivnosti.
Upravo u tom smislu, seksualni čin, kako se prikazuje na sajtovima namenjenim ženama, više nije samo vizuelno „događanje“ namenjeno potvrđivanju muške potentnosti (kako to, na primer, simbolizuje kamšot, iliti svršavanje po naški, u mejnstrim pornićima), već postaje narativno i emocionalno strukturiran prostor u kojem je užitak dvosmeran, a tela nisu statični objekti već agenti značenja. Orgazam nije isključivo kodiran kao fiziološki dokaz muške superiornosti, već se prikazuje kao relacijski, često utemeljen u emocionalnom kontekstu, međusobnom poverenju i uzajamnosti.
Na taj način, dolazi do pomeranja fokusa sa spoljašnje demonstracije seksualnosti ka unutrašnjem iskustvu – ne samo kroz naraciju i dijalog, već i kroz vizuelne elemente kao što su kontakt očima, međusobno milovanje, nežni gestovi i produžene sekvence koje ne žure ka klimaksu. Umesto da učvrsti muško kao „aktivnog subjekta“ i žensko kao „pasivni objekat“ želje, ovakva pornografija pokušava da razgradi binarne opozicije koje su utemeljene u patrijarhalnim režimima reprezentacije.
Dodatno, prisustvo queer elemenata, polimorfnih seksualnih identiteta i netipičnih telesnih reprezentacija proširuje ovaj diskurzivni prostor ka inkluzivnijem i politički potentnijem izrazu. Pornografija za žene, u svom najradikalnijem obliku, može da posluži kao alat za razgradnju hegemonijskog modela seksualnosti time što prikazuje ono što je tradicionalno bilo potisnuto: nesavršenosti, nesimetrije, emocionalne nijanse i složenost žudnje.
No, neophodno je kritički osmotriti i rizike inherentne ovom obliku reprezentacije. U trenutku kada se i ova forma sve više komercijalizuje i ulazi u mejnstrim tokove, javlja se pitanje da li i u kojoj meri ostaje verna svom subverzivnom potencijalu. Da li se afektivni i feministički narativi koriste kao tržišne niše, ili još uvek funkcionišu kao destabilizujući elementi koji remete kapitalistički režim užitka? Da li su žene zaista subjekti proizvodnje značenja, ili tek nova ciljna grupa podvrgnuta suptilnijim oblicima objektifikacije?
U tom smislu, analiza „ženske pornografije“ mora ostati oprezna i višeslojna. Njena politička snaga ne leži samo u sadržaju koji prikazuje, već i u diskurzivnim praksama koje otvara – u načinu na koji se promišlja telo, pogled, odnos prema užitku i reprezentaciji. Ukoliko je zaista reč o „pobunjeničkom govoru“, on mora ostati sposoban da izmiče fiksaciji i aproprijaciji, da neprestano pregovara značenja i osporava normativnost.
Stoga, „ženska pornografija“ u digitalnom dobu ne treba da bude posmatrana samo kao alternativna estetika, već kao politička praksa – praksa koja može redefinisati samu ideju seksualnosti kao mesta ne samo zadovoljstva, već i znanja, moći i otpora.
Uzimajući u obzir analizu konkretnih sajtova koji se reklamiraju kao “pornografija za žene” možemo jasnije sagledati kako ova niša unutar pornografske industrije nastoji da artikuliše i adresira heteroseksualnu žensku publiku. Ovi sajtovi ne samo da naglašavaju da su sadržaji pažljivo birani „od žena, za žene“, već dosledno ističu i da su modeli heteroseksualni muškarci, čime se kreira specifična interpelacija žene kao subjekta gledanja i uživanja. Ipak, ono što izdvaja ove platforme jeste kompleksnost i hibridnost vizuelnih konvencija koje koriste.
Naime, u solo fotografijama muškaraca dominiraju estetski i reprezentacioni kodovi preuzeti iz gej muške pornografije. Fokus he na muškim zadnjicama, leđima i mišićima što ukazuje na fragmentaciju muškog tela na način koji je, istorijski gledano, više vezan za seksualizaciju ženskog tela u hetero-pornografiji. Istovremeno, parovi i grupni prizori zadržavaju mnoge karakteristike heteroseksualne muške pornografije, s time da je često žensko telo centralizovano i vizuelno istaknutije, dok je muško telo delimično izrezano, osim penisa, što ukazuje na specifičnu dinamiku moći i fokusa u okviru ženskog užitka. Interesantno je i tretiranje lezbijskih sadržaja, koji nisu isključivo adresirani isključivo lezbijkama ili biseksualnim ženama, već se prikazuju kao deo fluidnosti ženskih seksualnih želja, čime se dodatno problematizuju stroge seksualne kategorije.
Ova vizuelna i tematska hibridizacija, spajajući gej i heteroseksualnu mušku pornografiju, ukazuje na to da pornografija za žene još uvek ne poseduje jasno definisani, jedinstveni vizuelni jezik. To je, međutim, i potencijalna snaga ovog fenomena – njen status „rad u nastajanju“ dozvoljava da se tradicionalne binarnosti poput hetero i homoseksualnog, aktivnog i pasivnog, muškarca i žene, destabilizuju i preispitaju. U ovom smislu, ova pornografija može se posmatrati kao oblik onoga što Džudit Batler naziva „pobunjeničkim govorom“ (insurrectionary speech), govorom koji remeti i preoblikuje ustaljene norme iznutra, koristeći iste simbole i forme kako bi ih strateški destabilizovao.
Ovakva interpretacija pruža i alternativu tradicionalnim feminističkim raspravama o pornografiji, naročito u odnosu na stavove kao što su oni Katarin Mekinon, koja se zalaže za cenzuru. Batler, sa druge strane, poziva na prihvatanje i redefinisanje pornografskog diskursa kao prostora mogućeg otpora i političke akcije. U tom smislu, „pornografija za žene“ nije puki pasivni proizvod potrošačkog tržišta, već može biti i sredstvo za otvaranje novih prostora subjektivnosti i seksualnog izraza, naročito za one koji su tradicionalno marginalizovani unutar dominantnih pornografskih režima.
Naravno, pitanje ostaje do koje mere ovaj pokret uspeva da izbegne mehanizme komodifikacije i aproprijacije unutar tržišnih logika koje su, prepoznato, neumoljive u potrazi za novim nišama i profilima potrošača. Ipak, čak i unutar tih uslova, „pornografija za žene“ demonstrira značajan potencijal za transformaciju načina na koje zamišljamo rod, moć, seksualnost i užitak u digitalnom dobu.
U zaključku, analize pokazuju da pornografija namenjena heteroseksualnim ženama na internetu nije još uvek definisana jedinstvenim vizuelnim ili narativnim jezikom, već je hibridni fenomen u nastajanju, koji sintezuje elemente gej i heteroseksualne muške pornografije kako bi otvorila nove pozicije gledanja i subjektivnosti. Kao takva, ona funkcioniše kao insurrectionary speech destabilizujući i preoblikujući normativne granice seksualnosti, pružajući nove mogućnosti uživanja i identiteta, i nudeći alternativu tradicionalnim pristupima pornografiji i njenoj regulaciji.
U ovom svetlu, „pornografija za žene“ može se smatrati ne samo tržišnim nišnim proizvodom, već i važnim kulturološkim fenomenom koji reflektuje i oblikuje savremene dinamike seksualnosti, roda i moći.
