U bogatom korpusu indijske filozofije i prakse, posebnu pažnju zaslužuje delo kašmirskog filozofa i mistika Abinavaguptе (oko 975–1025), koji je razvio sofisticiran model duhovne spoznaje, utemeljen na dijalektičkom odnosu između unutrašnjeg i spoljašnjeg pogleda. Ovaj odnos nije tek metaforički ili teorijski konstrukt, već operativna osnova tantričke prakse u okviru tantričke tradicije koju je Abinavagupta sistematizovao.
Centralni pojmovi ove filozofije kontemplacije su nimilana-samadi, „sabranost zatvorenih očiju“, i unmilana-samadhi, „sabranost otvorenih očiju“. Prva označava apofatički pristup, usmeren ka povlačenju čula, stišavanju uma i kontemplaciji unutrašnjeg svetla svesti. Druga, nasuprot tome, katafatička je po prirodi: aktivira sva čula u ritualnom angažmanu kroz mirise, ukuse, dodire, zvuke i vizuelne forme, bilo kroz sveta slova, mandale, hranu i vino, pa čak i kroz seksualnu uniju. Konačni cilj nije privilegovanje jednog vida uvida nad drugim, već njihova integracija u viši oblik svesnosti poznat kao pratimilana-samadi, stanje u kojem su „oči istovremeno otvorene i zatvorene“, što odgovara najvišoj prirodnoj sabranosti, parama-čaitanja ili sahadža-samadi.
Ova integrativna sabranost povezuje se s ranijim indijskim teorijama znanja (pramana), naročito s percepcijom (pratjakša) i jogijskom percepcijom (jogi-pratjakša), koje uzdižu čulno viđenje kao temeljno sredstvo spoznaje. Prema tradicionalnom učenju, percepcija se događa kada svetlost iz oka, produžetak unutrašnjeg svetla duše, dodirne spoljašnji objekat, čime se uspostavlja most između unutrašnjeg i spoljašnjeg sveta. Ovo dvostruko kretanje svetlosti, iznutra ka spolja i nazad, ne samo da omogućava znanje, već i ukazuje na dublji ontološki princip: jedinstvo svesti i objekta, posmatrača i posmatranog.
U tantričkoj praksi, naročito onoj razvijenoj u tradiciji Abinavaguptinog kruga, ovaj princip se otelovljuje kroz ezoterične rituale i seksualne prakse, kao što je jogini-melapa, ritualno sjedinjavanje sa jogini kao oličenjem božanskog ženskog principa. Cilj ovih praksi nije zadovoljstvo per se, već preobražaj opažaja: jogini se doživljavaju kao božanstva čula koja se sjedinjuju sa adeptovom unutrašnjom božanskom suštinom, oličenom u liku Kulešvare ili Bhairave, božanskog gospodara svesti.
Ovako shvaćena tantrička sadana (duhovna praksa) ne samo da sublimira telesno i senzualno, već i funkcioniše analogno savremenim neurofiziološkim modelima. Unutrašnja, apofatička praksa korespondira s anaboličkim procesima parasimpatičkog nervnog sistema (regeneracija, unutrašnja stabilnost), dok spoljašnja, katafatička praksa odgovara kataboličkim procesima simpatičkog sistema (ekstroverzija, angažman, uzbuđenje). Njihovo istovremeno aktiviranje vodi do integracije nervnih procesa, stanja u kojem su oči, metaforično i doslovno „i otvorene i zatvorene“.
Savremena istraživanja na dugogodišnjim meditatorima, poput onih Brefčinski-Luis i Lica, pokazuju da takva stanja mogu voditi do povećane proizvodnje gama talasa i razvijene „pažnje kao veštine“, što dodatno potvrđuje potencijal ovih praksi da sinhronizuju neurološke, kognitivne i perceptivne sisteme u jedno, ujedinjeno polje svesne prisutnosti.
U tom svetlu, Abinavaguptina filozofija viđenja, koja ujedinjuje „gledanje unutra“ i „gledanje spolja“ nije samo metafizički ideal, već dinamičan metod unutrašnje integracije i preobražaja. Njegov koncept sahadža-samadija ostaje relevantan ne samo za razumevanje tantričke duhovnosti, već i kao most između drevne mistike i savremenih uvida u svest, percepciju i neurokognitivne procese.
